In dit nummer wordt gezocht naar antwoorden op de vraag hoe utopie is en wordt verbeeld in de kunsten. Connotaties als ‘ideaal’ en ‘toekomstgericht’ zijn onlosmakelijk verbonden met dit thema, en vormen de rode draad door deze editie. De onbereikbaarheid en onvoorstelbaarheid van een ideaal- of toekomstbeeld worden uitgebreid onderzocht. Op allerlei manieren bieden de auteurs van dit nummer inzicht in utopische idealen als leidraad voor besluitvorming binnen beeldende kunst(projecten), architecturale plannen en overheidsinstellingen. Ook vindt u in dit nummer een uitgelicht artikel geschreven door Inge van Vught, winnaar van de Article- departemensscriptieprijs van 2019-2020. Vanaf 12 november te lezen in Article 25.

Bestellen? Bestel Article 25 via article@stichting-art.nl onder vermelding van je naam en adres. Na betaling van €8,95 op rekeningnummer IBAN NL68INGB0000701755 (t.n.v. Stichting Art-Article te Utrecht, o.v.v. naam en tijdschriftnummer) krijg je het nummer thuis gestuurd. 

FORUM FESTIVAL. EXPERIMENT IN DE PERIFERIE. Eva Langerak 

Tussen 1977 en 1987 vonden er in de Zeeuwse hoofdstad Middelburg twaalf kunstmanifestaties plaats onder de noemer Forum Festival. Deze festivals, met gerenommeerde deelnemers als Marina Abramović en Daniel Buren, werden gekenmerkt door de ruimte voor confrontatie, uitwisseling en participatie van het publiek. De enigszins afgelegen omgeving speelde daarin, volgens auteur Eva Langerak, een cruciale rol. Kunstenaars voelden zich vrij om te experimenteren, bijvoorbeeld met nieuwe kunstvormen en installaties in de publieke ruimte. Het artikel roept op tot een herwaardering van het in die tijd vooruitstrevende en internationaal befaamde kunstfestival in de periferie. 

FORM FOLLOWS FICTION: SPECULATIEF DESIGN EN UTOPIEËN VAN DE TOEKOMST: HET TIGER PENIS PROJECT VAN KUANG-YI KU. Haiko Sleumer

Een hybride tijgerpenis? Wat moet een mens zich daar bij voorstellen? Kunsthistoricus Haiko Sleumer (1993) gaat dieper in op speculatief design en de speculatieve herdefiniëring van de term hybriditeit. Hij doet dit aan de hand van het Tiger Penis Project uit 2018 van Kuang-Yi Ku (1983). Met dit provocatieve onderwerp neemt hij de lezer mee in zijn bevraging van de veranderende relatie tussen de mens en zijn omgeving en het speculatief nadenken over technologische utopie. 

DRAGERS VAN VERHALEN: DE VELE VERHALEN ACHTER EEN ‘TYPISCH INDISCHE’ BOEKBAND. Inge van Vught

Wat kan een boekband ons vertellen over de verhoudingen tussen Nederland en Nederlands-Indië op het gebied van kunstnijverheid? In het artikel “Dragers van verhalen: de vele verhalen achter een ‘typisch Indische’ boekband”, beantwoordt Inge van Vught, winnaar van de Article-Departementsscriptieprijs 2020, deze vraag door licht te schijnen op een nooit eerder onderzochte boekband, die in 1920 in Nederlands-Indië werd vervaardigd. Door in te gaan op de herkomst en de techniek van de boekband en de presentatie van ambacht destijds, schetst Van Vught een beeld van de culturele interactie tussen Nederland en de kolonie.

Margaux Uytvanck

DE DROOM VAN EEN ETHISCHE MUSEUMWERELD. Margaux van Uytvanck

Kunst en activisme zijn vaak nauw verbonden. Een van de vele manieren waarop ‘artivism’ vorm krijgt is binnen activistische kunstenaarsgroeperingen. In dit artikel bespreekt Margaux van Uytvanck de Guerilla Art Action Group (GAAG) en Prescription Addiction Intervention Now (PAIN). Beide organisaties stellen de onethische financiering van de Amerikaanse en internationale kunstwereld aan de kaak. Van Uytvanck neemt de lezer mee terug naar activistische happenings in 1969, waar GAAG een bloedbad creëerde in en rond het MOMA (New York). Door middel van institutionele kritiek bevragen ze de houding van het museum ten opzichte van de Vietnam-oorlog. In 2017 publiceerde befaamd kunstenaar Nan Goldin een manifest tegen Purdue Pharma. De familie achter deze producent van zeer verslavende opioïden sponsort veel verschillende musea, waaronder Metropolitan Museum of Art. Na publicatie volgden verschillende protesten, die zeer serieus van aard zijn. De le idende vraag in dit onderzoek is: In hoeverre streven GAAG en PAIN naar hetzelfdedoel, een meer ethische financiering van kunstinstellingen?

KUNSTENAARSBIJDRAGE JAN BANNING.

De kunstenaarsbijdrage van Article 25 draait om de fotoserie Red Utopia van de Utrechtse documentair fotograaf en kunstenaar Jan Banning, waar redacteur Eva Michiels de bijgaande tekst voor schreef. Voor deze serie reisde Banning naar vijf landen om de restanten van het communistisch ideaal vast te leggen: de interieurs van de partijkantoren. Deze interieurs verbeelden niet alleen de huidige staat van het communisme per land, maar roepen ook vragen op over wat wij als utopie zien. Is de rode heilstaat een opgegeven utopie? Of is de neoliberale samenleving onze utopie? 

DE NSK STATE IN TIME ALS ARTISTIEKE STAATSSTRUCTUUR. Megan Bruinen

In haar artikel ‘Een utopische spookstaat: ‘De NSK State in Time als artistieke staatsstructuur’ onderzoekt Megan Bruinen de NSK State in Time, een ‘soevereine staat’ die in 1992 werd opgericht met als doel specifiek Joegoslavische, en later staatsstructuren in het algemeen te bevragen. De staat is territoriumloos, maar heeft een eigen paspoort en telt vandaag de dag 16.000 burgers, en ondanks het utopische en kritische karakter van de staat, wordt een esthetiek gebruikt die geassocieerd kan worden met die van totalitaire regimes uit het verleden, zoals het Nazi-regime. Bruinen gaat in op het ontstaan van de NSK State in Time, en zijn opvattingen, werkwijzen en aantrekkingskracht.

HET IDEAAL VAN NEW URBANISM. Sanne van Drenth

Sanne van Drenth schreef in haar artikel ‘Het ideaal van New Urbanism’ over utopische architectuur in een woonwijk in Leidsche Rijn. De Utrechtse wijk De Hoven onderzoekt zij op overeenkomsten met het Amerikaanse New Urbanism, een manier van ontwerpen die indruist tegen de monotonie van modernistische woonomgevingen en teruggrijpt op traditionele stedenbouw, met welzijn als kernwaarde. Van Drenth onderzoekt hoe dit utopische gedachtegoed zijn sporen heeft nagelaten in de ogenschijnlijk traditionele maar desondanks vervreemdende Utrechtse woonbuurt. 

DE BESLOTEN UTOPIE. Julie Beckers

In het artikel van postdoctoraal Research Fellow Julie Becker wordt je meegenomen in de wereld van de laat-middeleeuwse nonnenkloosters. Becker vraagt zich af of de nonnenkloosters die na De Periculoso van Paus Bonifatius VIII zijn ontstaan kunnen worden omschreven als utopisch. Hiervoor wijst ze naar de idealen die de paus, maar ook architecten als Filarete, omschrijven voor het kloostergebouw en het kloosterleven. Door nonnen af te schermen van de buitenwereld kwamen ze dichterbij het goddelijke. Maar is het afsluiten van deze vrouwen van de buitenwereld een utopie, of een dystopie? Becker onderzoekt beide standpunten in dit artikel.

‘WAT NU VERWACHT DE LANDARBEIDER VAN HET DORP DAT ZIJN TEHUIS ZAL ZIJN?’ Valentijn Carbo

In zijn bijdrage aan dit nummer onderzoekt Valentijn Carbo arbeiderswoningen uit 1960 in het dorpje Nagele in de Noordoostpolder, specifiek Huis Poelman. Hij vraagt zich af in hoeverre de idealen van het Nieuwe Bouwen die de architecten nastreefden met een focus op licht, ruimte en functionaliteit aansloten bij de wensen van en het gebruik door de bewoners zelf, lokale boeren en arbeiders. Carbo constateert dat er een botsing of discrepantie valt waar te nemen tussen wat de architecten voor ogen hadden – de visie – en de daadwerkelijke woonervaring. Zo gebruikten veel bewoners de ruimtes toch anders dan ze waren bedoeld en bleven ze bij hun eigen gewoontes en smaak. Uiteindelijk beïnvloedde de architectuur dus amper de gekozen levensstijl van de bewoners zoals aanvankelijk voorspeld was.

EEN ALLIANTIE TUSSEN VIER HAVENSTEDEN. EEN INTERVIEW MET KUNSTENAAR GYZ LA RIVIÈRE DOOR FIEPKE VAN NIEL.

In 2020 was in TENT in Rotterdam de tentoonstelling New Neapolis van kunstenaar, filmmaker, onderzoeker en schrijver Gyz la Rivière te zien. La Rivière beeldt in deze tentoonstelling een alliantie in tussen de havensteden Liverpool, Napels, Marseille en zijn thuisstad Rotterdam. Deze ultieme ‘divercity’ wordt in de tentoonstelling tastbaar gemaakt in installaties en wordt verder verkend in een film. In 2010 maakte La Rivière het project Rotterdam 2040, dat onder andere bestond uit een film. Hierin verkent La Rivière de toekomst van een diverse havenstad als Rotterdam en roept hij haar inwoners op om te leren van het verleden. In het interview met Gyz la Rivière lees je meer over het mogelijke utopische karakter van zijn ideeën, het blind staren op functionele principes bij de stadsontwikkeling en de vier havensteden als alliantie.